Prawa i obowiązki uczniów oraz rzecznik praw ucznia

Ustawa wprowadza nowe, jasne prawa i obowiązki dla uczniów, a także tworzy system rzeczników, do których można się zwrócić, gdy te prawa są łamane. Dotyczy to uczniów szkół podstawowych, ponadpodstawowych i artystycznych oraz niektórych placówek oświatowych.

Co to oznacza w praktyce?

• Jasny katalog praw i obowiązków ucznia: Ustawa spisuje w jednym miejscu, co uczniowi wolno (np. prawo do prywatności, ochrony wizerunku, kształtowania własnego wyglądu, wolność od przemocy i dyskryminacji) i co musi robić (np. chodzić na lekcje, szanować innych, nosić strój zgodny z normami). Szkoła nie może dodać nowych obowiązków poza tymi z ustawy.
• Nowe, jasne zasady karania: Ustawa określa, jakie kary może dostać uczeń (np. upomnienie, nagana, przeniesienie do innej szkoły) i jak wygląda cała procedura. Uczeń ma prawo się bronić, a kara nie może być wymierzona bez wysłuchania jego wyjaśnień. Dla uczniów klas 1-3 szkoły podstawowej nie stosuje się sformalizowanych kar.
• System rzeczników praw ucznia: Powstają rzecznicy, którzy mają stać na straży praw uczniowskich:
• Szkolny rzecznik – działa w każdej szkole, jest nim opiekun samorządu uczniowskiego. Można się do niego zgłosić anonimowo.
• Wojewódzki rzecznik – działa w każdym kuratorium oświaty (urząd nadzorujący szkoły w województwie).
• Krajowy rzecznik – działa przy ministerstwie edukacji, zajmuje się sprawami ogólnokrajowymi lub tymi, których nie rozwiążą niżsi rzecznicy.
• Gminny/powiatowy rzecznik – gminy i powiaty mogą takiego rzecznika powołać, ale nie muszą.
• Większa ochrona dla pełnoletnich uczniów: Pełnoletni uczeń (który ukończył 18 lat) może złożyć pisemny sprzeciw, aby szkoła nie informowała jego rodziców o ocenach, pracach pisemnych i postępach w nauce.
• Obowiązkowe rady szkół: Od 1 września 2028 r. w każdej szkole musi działać rada szkoły (w skład której wchodzą uczniowie, rodzice i nauczyciele). Będzie ona m.in. rozpatrywać odwołania od kar.
• Nowe zasady dotyczące mundurków: Decyzja o wprowadzeniu mundurka będzie wymagać zgody rady szkoły, rady rodziców i opinii samorządu uczniowskiego. Wzór mundurka ustala dyrektor w uzgodnieniu z radą rodziców i samorządem.
• Zmiany w statutach szkół: Szkoły muszą dostosować swoje statuty do nowych przepisów do 31 października 2026 r. (z wyjątkiem przepisów o radach szkół, które mają czas do 31 października 2028 r.).